दीप अमावस्या

दिव्याची अमावस्या म्हणजे काय?

आषाढ महिन्याच्या शेवटी येणाऱ्या अमावस्येला महाराष्ट्रात दीप अमावस्या / दिव्याची अमावस्या म्हणतात. या दिवशी घरातील सर्व दिवे, पणत्या आणि समई स्वच्छ करून त्यांची पूजा केली जाते. प्रकाश हा अंधार दूर करण्याचे प्रतीक मानला जातो. महाराष्ट्रात हा दिवस विशेष श्रद्धेने साजरा केला जातो.

या दिवशी काय करतात?

घरातील सर्व दिवे व पणत्या स्वच्छ करतात.
दिव्यांना हळद-कुंकू, अक्षता आणि फुले वाहतात.
संध्याकाळी दिवे प्रज्वलित करून दीपपूजन करतात.
काही घरांमध्ये गव्हाचे पीठ, गूळ आणि रवा यापासून गोड दिवे तयार करून नैवेद्य दाखवण्याची परंपरा आहे.
घरातील सुख, समृद्धी आणि सकारात्मकतेसाठी प्रार्थना केली जाते.
काही कुटुंबांमध्ये अमावस्येनिमित्त पितरांचे स्मरण व तर्पणही केले जाते.

धार्मिक महत्त्व

दिवा हा ज्ञान, प्रकाश, आशा आणि सकारात्मक ऊर्जेचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे दीप अमावस्येला दिव्यांची पूजा करून आपल्या जीवनातील अज्ञान, नकारात्मकता आणि अंधकार दूर व्हावा, अशी भावना व्यक्त केली जाते.

दिव्याची अमावस्या पूजा विधी

पूजेसाठी साहित्य
घरातील समई, पणत्या व दिवे
तेल किंवा तूप
वात
हळद-कुंकू
अक्षता
फुले
गंध / चंदन
उदबत्ती
कापूर
नैवेद्यासाठी गोड पदार्थ
फळे
पाणी भरलेले तांब्याचे/पितळेचे भांडे
पान-सुपारी
दक्षिणा
घरच्या परंपरेनुसार गव्हाच्या पिठाचे किंवा कणकेचे दिवे

घराची स्वच्छता

सकाळी घर स्वच्छ करून देवघर आणि दिवे ठेवण्याची जागा स्वच्छ करावी. घरातील समई, पणत्या आणि इतर दिवे स्वच्छ धुऊन घ्यावेत.

दिव्यांची मांडणी

सर्व दिवे एका स्वच्छ पाटावर किंवा चौरंगावर ठेवावेत. त्यांना हळद-कुंकू, गंध आणि अक्षता लावाव्यात. फुलांनी सजावट करावी.

दिव्यांमध्ये तेल/तूप भरून वात लावावी.

संकल्प

हातात अक्षता व पाणी घेऊन मनोभावे संकल्प करावा:

“आज दीप अमावस्येच्या पवित्र दिवशी मी माझ्या कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी, आरोग्यासाठी, शांतीसाठी आणि घरातील अज्ञानरूपी अंधकार दूर होऊन ज्ञानरूपी प्रकाश प्राप्त व्हावा, या भावनेने दीपपूजन करीत आहे.”

त्यानंतर हातातील पाणी सोडावे.

गणपती स्मरण

सर्वप्रथम श्री गणेशाचे स्मरण करावे.

“ॐ गं गणपतये नमः।”

११ किंवा २१ वेळा म्हणू शकता.

दीपपूजन

दिव्यांना हळद-कुंकू, अक्षता आणि फुले अर्पण करावीत. त्यानंतर सर्व दिवे प्रज्वलित करावेत.

दीप प्रज्वलित करताना:

शुभं करोति कल्याणं
आरोग्यं धनसंपदा ।
शत्रुबुद्धिविनाशाय
दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते ॥

त्यानंतर:

दीपो ज्योतिः परं ब्रह्म
दीपो ज्योतिर्जनार्दनः ।
दीपो हरतु मे पापं
दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते ॥

आरती

कापूर किंवा तुपाची वात लावून दिव्यांची आरती करावी. आपल्या घरातील प्रचलित आरती म्हणावी.

“ॐ जय जगदीश हरे”, “घालीन लोटांगण” किंवा आपल्या कुलदैवताची आरती म्हणू शकता.

नैवेद्य

दिव्यांना नैवेद्य दाखवावा. आपल्या परंपरेनुसार गोड पदार्थ, फळे किंवा गव्हाच्या पिठाचे गोड दिवे नैवेद्य म्हणून ठेवले जातात.

नैवेद्य दाखवताना मनोभावे प्रार्थना करावी.

प्रार्थना

शेवटी हात जोडून म्हणावे:

“हे दीपज्योती, आमच्या घरातील अंधकार दूर करून ज्ञान, सुख, शांती, आरोग्य आणि समृद्धी प्रदान कर. आमच्या कुटुंबावर सदैव तुझी कृपादृष्टी राहू दे. सर्वांचे मंगल होऊ दे.”

त्यानंतर सर्व वडीलधाऱ्यांचे आशीर्वाद घ्यावेत.

विशेष महत्त्व

दीप अमावस्येला दिव्यांची पूजा करण्यामागे प्रकाश, ज्ञान आणि सकारात्मकतेचा सन्मान ही मुख्य भावना आहे. त्यामुळे पूजा करताना विधीपेक्षा श्रद्धा, स्वच्छता आणि मनोभाव यांना अधिक महत्त्व द्यावे.

“तमसो मा ज्योतिर्गमय” — अंधारातून प्रकाशाकडे घेऊन जा.