नदी/तलाव मुख्यपान

 

 

कृष्णा नदी

वाईजवळ महाबळेश्वर येथे कृष्णा नदी उगम पाऊन आग्नेय दिशेने सातारा, सांगली व कोल्हापूर जिल्ह्यातून वाहत जाते. पश्चिमेस सह्याद्री पर्वत, ईशन्येस शंभू महादेव डोंगररांगा कृष्णेचे खोरे मर्यादित करीत असून तिला उजव्या काठाने कोयना, वारणा, पंचगंगा, दुधगंगा व वेदगंगा तर डाव्या काठाने फक्त येरळा नदी येउन मिळते.

महाराष्ट्र पठारावरून वाहणा-या गोदावरी नदीच्या खालोखाल महत्त्वाची अशी कृष्णा ही नदी आहे. ही नदी दक्खनच्या पठारावर पश्चिम घाटापासून पूर्व घाटापर्यंत वाहून पुढे बंगालच्या उपसागरास मिळते.

ऐतिहासिक , धार्मिक आख्यायिका : स्कांद्पुराणात नदीचे महातम्य ६० अध्यायात वर्णन केलेले आहे. त्यामध्ये वाई (वैराजक्षेत्र) लिंब-गोवे, माहुली ,कराड,नरसोबाची वाडी (अमरेश्वर) औदुंबर (भुवनेश्वरी) इत्यादी तीर्थक्षेत्रांचे वर्णन केलेले आहे.

इ . स. १२१५ मध्ये यादव राजांनी बांधलेल्या महाबळेश्वरच्या हेमाडपंथी शिवमंदिराजवळ चंद्रराव मोरे यांनी पंचगंगा मंदिर बांधले त्यात कृष्णा, कोयना, वेण्णा, सावित्री, गायत्री या ५ नद्या उगम पावल्या आहेत असा सर्व सामान्य भाविकांचा समाज असतो. दक्षिण भारतातील इतर काही ठिकाणांप्रमाणेच कृष्णेच्या खो-यात ही अश्मयुगीन अवशेष आढळून आले आहेत.

नदीप्रणालीचे क्षेत्र : कृष्णा नदीचा उगम सातारा जिल्ह्यात महाबळेश्वरला १२२० मीटर उंचीवर झालेला आहे. 'क्षेत्र महाबळेश्वर' येथे कृष्णा, वेण्णा, कोयना, गायत्री व सावित्री या पाच नद्यांची उगम क्षेत्रे पहावयास मिळतात . कृष्णा नदीच्या उगमाच्या ठिकाणापासून पश्चिमेस ६५ किमी अंतरावर अरबी समुद्र आहे. कृष्णा नदीचा उतार सुरुवातीस दक्षिणेस आहे. नंतर नदीचा प्रवाह पूर्वेस व आग्नेयेस होतो. महाराष्ट्र, कर्नाटक व आंध्र प्रदेशातून कृष्णा नदी वाहत जाते व शेवटी त्रिभुज प्रदेश निर्माण होऊन मच्छली पट्टनमजवळ बंगालच्या उपसागरास जाऊन मिळते. कृष्णा नदीची एकूण लांबी १२९० किमी असून नदीप्रणालीचे क्षेत्र २८,४२० दशलक्ष घनमीटर आहे.

राजकीय क्षेत्र : कृष्णा नदीच्या खो-यात सातारा (भीमा खो-याचे खंडाला, फलटण व मान तालुके वगळून) सांगली (जात व खनपुरचा पूर्व भाग वगळून) व संपूर्ण कोल्हापूर जिल्ह्याचा समावेश होतो.

पश्चिमेस सह्याद्री पर्वत व पूर्वेस शंभू महादेव डोंगरांच्या रांगा दरम्यान कृष्णा नदी वाहते. तसेच सर्वसाधारणपणे नदी प्रवाहाची दिशा उत्तर दक्षिण असून ती सह्याद्री पर्वतास ब-याच अंशी महाराष्ट्रात समांतर आहे. महाराष्ट्रातील कृष्णा नदीच्या खो-यास अप्पर कृष्णा खोरे असे म्हटले जाते . कृष्णा नदीच्या उगमाच्या क्षेत्रात महाबळेश्वरच्या परिसरात पावसाचे प्रमाण ५००० ते ६२५० से. मि. आहे.

कृष्णा नदीचा प्रवाह मार्ग : कृष्णा नदीचा उगम महाबळेश्वर येथे झाल्यावर ती आग्नेयेस वाहू लागते . त्यानंतर कृष्णा नदी वाई क्षेत्रास पावन करून सातारा जिल्ह्यात माहुली येथे येते . येथे कृष्णा व वेण्णा नद्यांचा संगम होतो. नंतर कृष्णा नदी दक्षिण वाहिनी होते. पूर्वेकडील सुळक्यांना वळसा घालून माहुली पासून सुमारे ५० किमी अंतरावर कराड येथे कृष्णा व कोयनेचा प्रीतीसंगम होतो . सातारा जिल्ह्यात या नद्यांव्यातिरिक्त कुडली , उरमोडी व तारळी या नद्या वाहतात . वारणा नदी पूर्व व पुढे आग्नेय दिशेने १३० किमी वाहत जाते. सांगली जवळ उजव्या किना-याने कृष्णेस मिळते . सांगली व कोल्हापूर जिल्ह्यातून वाहणारी पंचगंगा नदी कुरुन्द वाड जवळ कृष्णा नदीस मिळते तेथून जवळच श्रीक्षेत्र नृसिंहवाडी (नरसोबाची वाडी) येथे दत्ताचे जागृत देवस्थान आहे, तेथे जाते . कोल्हापूर जिल्ह्यात दक्षिण भागातून वाहणा-या दूधगंगा व वेदगंगा या नद्या ईशान्येकडे वाहत जाऊन त्यांचा संगम होतो व कुरुन्द वाडच्या पुढे १५ किमी अंतरावर कृष्णा नदीस हा संयुक्त प्रवाह येऊन मिळतो . कोल्हापूर जिल्ह्याची उत्तर सरहद्द वारणा नदी प्रवाहाने निश्चित होते.

या नदीवरील शहरे : महाबळेश्वर ,सातारा, ,कोल्हापूर, किर्लोस्करवाडी,कराड ,वाई,सांगली, मिरज, वाळवा, इस्लामपुर

गावे : अथणी, कुरुंदवाड, चिक्कोडी, धन्गाव , धोम, नृसिहवाडी (नरसोबाची वाडी) पसरणी, बहे, माहुली, मेणवली, रायबाग

उपनद्या
उरमोडी नदी कृष्णा नदिस काशीळ येथे मिळते
कोयना नदी कृष्णा नदिस-- कराडयेथे मिळते
तरली कृष्णा नदिस संगमेश्वरयेथे मिळते
पंचगंगा कृष्णा नदिस नरसोबाची वाडी (सांगली) येथे मिळते
भीमा कृष्णा नदिस हरिपूर येथे मिळते
वेण्णा कृष्णा नदिस माहुली येथे मिळते.

* समर्थ रामदासांनी कृष्ण नदीची आरती लिहिली आहे.

Share
 
Joomla SEO powered by JoomSEF